Festleg svartvasking av pengar

Av: Egil Hollund

DEBATT: "Svartvasking av offentlege midlar", kallar ein kollega av meg det, når det er openberrt at private interesser utnyttar skattepengane våre til føremål som er unndregne offentleg kontroll.

Kommentar

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen har arbeidd ved Universitetet i Bergen og Université March Bloch i Strasbourg. Han arbeidde 1996-98 med kunst- og kulturformidling ved HiS og har vore professor i lesevitskap ved Universitetet i Stavanger (tidl. HiS) sidan 2002. M.a. leiar for mastergradsprogrammet i lesevitskap og Literacy Studies.

Fenomenet er blitt eit internasjonalt studieobjekt. Økonomen James Kenneth Galbraith, son av den meir berømte økonomen og historikaren John Kenneth Galbraith - han som skreiv soga om pengane, mellom anna - seier til den franske avisa Le Monde (13.10.09) at det er slutt på at konservative krefter strir for å byggje ned eller øydeleggje staten. Tvert om vil dei aller mest høgreorienterte gjerne ha ein sterk stat, for å utnytte til sine føremål. Poenget er altså å vinne kontroll over staten for å privatisere statlege føretak og midlar, spesielt slik at alle reguleringar misser eller minkar effektiviteten, og særleg då i energiproduksjonen, i landbruket, i farmasøytisk industri og i medieverksemdene.

Liksom i europeiske land rår det ei oppfatning om at systemet for sosial tryggleik, velferdsstaten, er i krise, men James K. Galbraith hevdar dette er ei rein myte¸det heile handlar om å berekne bruken av skattar som naudsynte utgifter for å halde samfunnet i rimeleg balanse og folk i rimeleg humør og med alminneleg pågangsmot. Og det handlar om den vidare forminga av mellomklassa, som har pågått i heile i etterkrigstida. I 1945 var den amerikanske statsgjelda på 125 prosent av brutto nasjonalprodukt, men ingen sa då at den amerikanske staten var i noka krise. Tvert om bygde ein opp eit offentleg system for høgre utdanning, der også dei private universiteta nyt godt av skattelette og andre ordningar, og der det i mange statar er slik at over 80 prosent av studentane går på universitet.

Forgjeldinga av mellomklassa er eit fenomen over heile verda, det vil seie at systemet for kreditt for næringslivet også er avhengig av utstrekt kreditt for privathushaldnignane. Galbraith jr. ser det som heilt feil å hevde at grunnen til at der er så lite arbeidsløyse i USA kjem av liberaliseringa av marknaden - tvert om, meiner han, så er det spesielle grepet i USA at ein maktar å utnytte menneskelege ressursar på det viset at gåver og private innsatsar er gjort skattefrie, og sikrar 8 prosent av arbeidsmarknaden, noko Europa ikkje har noko som liknar på. Til gjengjeld er då finansieringa av helsevesenet kaotisk og gjev ofte tragiske tilfelle, fordi alt kredittavhengige menneske må setje seg i botnlaus gjeld om dei ikkje har gode nok private forsikringar, eller dei må rett og slett gå utan viktig medisinsk hjelp. "Rovdyrstaten", kallar Galbraith jr. effekten på samfunnet: Folk blir ikkje klientar, men opplever seg som offer.

Spørsmålet er om den norske fornøgde mellomklassa, i eit land praktisk tala utan arbeidsløyse, fort gløymer kva det vil seie å utvikle menneskelege ressursar betyr. Nyleg skreiv historikaren Nils Rune Langeland i Morgenbladet (9.-15.10) eit essay i serien den avisa har gåande om "00-talet". Langeland, som mellom anna har bak seg eit omfattande verk om Høgsteretts historie, skildrar her skiljet som har utvikla seg mellom stat og folk, der det har etablert seg ein generell sosialdemokratisk konsensus i norsk mellomklasse, der det vert utveksla personar frå det vi før rekna som høgre- og venstreposisjonar i media og næringsliv og mellom politikk og næringsliv, fram og tilbake, slik at det dannar seg ugjennomtrengjelege, uanalyserbare sjikt av dominerande grupper, eit jarntriangel av vitskap, forvaltning og "livspolitikk" (planlegging av eigne karrierer osb.) som er langt sterkare "enn lutheransk kristendom (...) på 1800-talet".

Om Langeland har rett, så kan det vere den sutringa vi bedriv her i landet i staden for politiske opne ordskifte, er eit teikn på innelukking av skaparkrafta. Energien går til å oppretthalde systemet og å skaffe mest mogleg pengar ut av det offentlege for våre eigne føremål - utan staten er såleis ikkje Den Norske Bank i stand til å gje kreditt. Men ordentleg flyt i høgre utdanning får landet ikkje til. No er der ikkje nye midlar til universitetsstipendiatar i dette budsjettet, og ein skjuler elendet gjennom å leggje midlar frå "krisepakken" for å bøte på lønsoppgjeret inn i statsbudsjettet, gjer planlegging såleis om til framskrivne rekneskap som nok syner auke, men ikkje reelle vilkår for vokster. Alle norske universitet og høgskular må skru ned aktiviteten. Vel, det kan i og for seg vere greitt med ein runde med ettertanke.

Om nokon tek seg tid å tenkje, då. For samstundes finn formannsskapet i den rike byen Stavanger på å samrøystes krevje statleg stønad til rockefestival i Stavanger. Er det dette regionen treng mest, akkurat no, å koste på seg fleire festivalar - etter at vi har vore gjennom eit heilt år med performancar og festivalar, kan det ikkje snart vere på tide å tenkje over kva Stavanger kan gjere for å forbetre kunnskapskapitalen i byen og omlandet? Kva med å stille opp med midlar til stipendiatar som kan forske på bykultur, byutvikling, internasjonalisering, kommunikasjon, kva som helst anna enn at vi skal verte offer for meir tankelaus underhaldning så der kjem fleire statlege pengar inn på lokale bankkonti?

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen

Publisert: 19.11.09 - Del på Facebook